Sai số cho phép khi giao hội máy toàn đạc là bao nhiêu?

Giao hội máy toàn đạc là phương pháp xác định tọa độ trạm máy thông qua việc đo góc và khoảng cách đến các điểm khống chế đã biết tọa độ. Phương pháp này thường được sử dụng khi không thể đặt máy trực tiếp tại điểm khống chế nhưng vẫn cần xác định chính xác vị trí trạm đo để triển khai công tác đo đạc ngoài thực địa.

Trong quá trình giao hội, máy toàn đạc sẽ tính toán tọa độ trạm máy và hiển thị các chỉ tiêu sai số như Accur. Posit., Accur. Height và Accur. Hz. Vậy các chỉ tiêu này có ý nghĩa gì, sai số bao nhiêu được xem là phù hợp và cần kiểm tra như thế nào để bảo đảm kết quả đo đáng tin cậy?

1. Giao hội máy toàn đạc là gì?

Giao hội máy toàn đạc (Resection) là phương pháp xác định tọa độ và vị trí trạm máy dựa trên các điểm khống chế đã biết tọa độ. Thay vì đặt máy trực tiếp trên một điểm đã có tọa độ, người đo đặt máy tại vị trí thuận lợi, sau đó quan sát đến các điểm khống chế để máy tính toán tọa độ trạm máy.

Phương pháp này thường được áp dụng trong các trường hợp:

  • Khu vực không thể đặt máy trực tiếp tại điểm khống chế: Người đo có thể lựa chọn vị trí đặt máy phù hợp với điều kiện thực địa và tầm nhìn.
  • Cần mở rộng phạm vi đo đạc: Giao hội giúp xác định thêm trạm máy để tiếp tục đo các điểm chi tiết trong khu vực.
  • Địa hình hoặc công trình có nhiều vật cản: Có thể lựa chọn vị trí đặt máy khác, miễn là bảo đảm khả năng quan sát đến các điểm khống chế cần thiết.
  • Đo đạc địa chính, địa hình và công trình: Hỗ trợ xác định trạm đo phục vụ công tác thu thập dữ liệu tọa độ.

Để thực hiện giao hội, người đo cần có các điểm khống chế đã biết tọa độ, máy toàn đạc được kiểm định và hiệu chỉnh phù hợp, cùng các phụ kiện đo như gương và sào gương.

2. Sai số cho phép khi giao hội máy toàn đạc là bao nhiêu?

Không có một con số sai số duy nhất áp dụng cho mọi trường hợp giao hội máy toàn đạc. Mức sai số cần chấp nhận phụ thuộc vào mục đích đo đạc, yêu cầu kỹ thuật của công trình, độ chính xác của lưới khống chế, cấu hình đo và giới hạn độ chính xác được thiết lập trên máy.

Đối với công tác đo đạc địa chính, cần phân biệt rõ sai số trong quá trình xác định trạm máy với sai số vị trí điểm ranh giới thửa đất trên bản đồ.

2.1. Yêu cầu độ chính xác trong đo đạc bản đồ địa chính

Điều 8 Thông tư 26/2024/TT-BTNMT quy định các yêu cầu độ chính xác đối với bản đồ địa chính. Trong đó, có một số chỉ tiêu liên quan trực tiếp đến quá trình đo đạc cần lưu ý:

Thứ nhất, sai số trung phương vị trí điểm trạm đo.

Theo khoản 1 Điều 8, sai số trung phương vị trí điểm của điểm trạm đo (điểm đặt máy đo) so với điểm khởi tính không được vượt quá 0,1 mm tính theo tỷ lệ bản đồ cần lập.

Đây là chỉ tiêu đánh giá độ chính xác vị trí điểm trạm đo so với điểm khởi tính, không đồng nhất với sai số vị trí của điểm ranh giới thửa đất.

Thứ hai, sai số vị trí điểm trên ranh giới thửa đất.

Theo khoản 3 Điều 8, sai số vị trí của điểm bất kỳ trên ranh giới thửa đất biểu thị trên bản đồ địa chính số so với vị trí của điểm khống chế đo vẽ gần nhất không được vượt quá các mức sau:

Tỷ lệ bản đồ địa chínhSai số vị trí tối đa
1:2005,0 cm
1:5007,0 cm
1:1.00015 cm
1:2.00030 cm
1:5.000150 cm
1:10.000300 cm

Như vậy, đối với bản đồ địa chính tỷ lệ 1:200, sai số vị trí điểm trên ranh giới thửa đất so với điểm khống chế đo vẽ gần nhất không được vượt quá 5 cm.

Cần hiểu đúng rằng đây là giới hạn sai số của điểm ranh giới thửa đất trong sản phẩm bản đồ địa chính, không phải ngưỡng sai số mặc định cho từng điểm ngắm hoặc từng kết quả tính toán giao hội trên máy toàn đạc.

Thứ ba, sai số tương hỗ giữa hai đỉnh thửa đất.

Khoản 4 Điều 8 quy định sai số tương hỗ giữa hai đỉnh thửa đất trên bản đồ địa chính số so với kích thước thực địa được đo bằng máy toàn đạc điện tử hoặc thước thép phải tuân theo Phụ lục số 03 của Thông tư.

Chỉ tiêu này đánh giá sự chênh lệch khoảng cách giữa hai đỉnh thửa đất trên bản đồ so với khoảng cách tương ứng ngoài thực địa. Đây cũng là một yêu cầu riêng, không thể thay thế bằng sai số giao hội của trạm máy.

2.2. Sai số giao hội cần đánh giá theo những chỉ tiêu nào?

Khi thực hiện giao hội, máy toàn đạc thường hiển thị nhiều chỉ tiêu để người đo đánh giá kết quả tính toán. Trên một số dòng máy Leica, các thông số thường gặp gồm:

  • Accur. Posit. (Position): Sai số vị trí trạm máy được tính toán từ các điểm đã đo và dữ liệu khống chế.
  • Accur. Height (Height): Sai số độ cao của trạm máy sau khi tính toán giao hội.
  • Accur. Hz (Horizontal angle): Chỉ tiêu sai số liên quan đến góc ngang trong kết quả định hướng và tính toán giao hội.
  • Residuals: Số dư hoặc độ lệch giữa giá trị đo và giá trị tính toán theo mô hình giao hội, tùy cách hiển thị của phần mềm máy.

Các chỉ tiêu này có ý nghĩa khác nhau, vì vậy không nên chỉ nhìn vào một thông số để kết luận kết quả giao hội đạt hay không đạt.

Đặc biệt, không được lấy giới hạn sai số vị trí điểm ranh giới thửa đất trong Điều 8 Thông tư 26/2024/TT-BTNMT để mặc định làm giới hạn cho Accur. Posit. hoặc Residuals. Người đo cần căn cứ vào yêu cầu kỹ thuật của nhiệm vụ, độ chính xác lưới khống chế và giới hạn được thiết lập trên thiết bị.

3. Các yếu tố ảnh hưởng đến sai số khi giao hội máy toàn đạc

Độ chính xác giao hội không chỉ phụ thuộc vào thông số kỹ thuật của máy mà còn chịu ảnh hưởng bởi điều kiện bố trí điểm, chất lượng dữ liệu khống chế và thao tác đo ngoài thực địa.

3.1. Số lượng và vị trí các điểm khống chế

Số lượng điểm khống chế và cách bố trí chúng có ảnh hưởng trực tiếp đến độ tin cậy của kết quả giao hội.

  • Số lượng điểm tham chiếu: Cần sử dụng đủ số điểm theo phương pháp giao hội và hướng dẫn của nhà sản xuất. Việc đo thêm điểm kiểm tra phù hợp giúp phát hiện những điểm có số liệu bất thường.
  • Phân bố hình học: Các điểm khống chế nên được bố trí có góc giao cắt phù hợp, tránh tập trung gần nhau hoặc nằm gần như trên cùng một hướng nhìn.
  • Khoảng cách quan sát: Cần lựa chọn các điểm có khoảng cách phù hợp với điều kiện đo và khả năng của thiết bị.
  • Tọa độ điểm khống chế: Phải sử dụng dữ liệu tọa độ chính xác, thống nhất hệ tọa độ và không nhầm lẫn tên điểm.

Nếu các điểm khống chế phân bố không hợp lý, kết quả giao hội có thể kém ổn định dù máy vẫn thực hiện được phép tính.

3.2. Sai số trong quá trình đo góc và khoảng cách

Máy toàn đạc xác định vị trí trạm máy thông qua các trị đo góc và khoảng cách. Vì vậy, sai số trong quá trình quan sát có thể ảnh hưởng đến kết quả tính toán.

Một số nguyên nhân thường gặp:

  • Đặt sào gương không thẳng đứng: Làm sai lệch vị trí tâm gương so với điểm khống chế.
  • Nhập sai chiều cao gương: Khiến kết quả tính toán độ cao không chính xác.
  • Ngắm không đúng tâm gương: Có thể làm phát sinh sai số đo góc và khoảng cách.
  • Điều kiện quan sát không thuận lợi: Rung động, tầm nhìn kém, ảnh hưởng khí quyển hoặc bề mặt phản xạ không phù hợp có thể tác động đến kết quả đo.

3.3. Sai số do thiết lập máy và dữ liệu đầu vào

Bên cạnh thao tác đo, các thông số cài đặt và dữ liệu nhập vào cũng cần được kiểm tra kỹ.

  • Sai tọa độ điểm khống chế: Nhập nhầm tọa độ X, Y, Z hoặc chọn nhầm điểm trong bộ nhớ máy.
  • Sai hệ tọa độ: Sử dụng dữ liệu thuộc hệ tọa độ khác với hệ tọa độ của khu đo.
  • Sai chiều cao máy: Nhập không đúng chiều cao thiết bị khi thực hiện giao hội có tính toán độ cao.
  • Máy chưa được kiểm tra, hiệu chỉnh: Các sai số trục ngắm, trục đứng hoặc bộ phận đo có thể ảnh hưởng đến kết quả.

4. Cách kiểm tra sai số khi giao hội máy toàn đạc

Sau khi hoàn thành các phép đo đến điểm khống chế, máy sẽ tính toán tọa độ trạm máy và hiển thị các chỉ tiêu độ chính xác. Người đo cần kiểm tra kết quả theo từng bước thay vì chỉ chấp nhận ngay khi máy đưa ra tọa độ.

4.1. Kiểm tra các chỉ tiêu sai số trên màn hình máy

Với các dòng máy Leica có chương trình Resection, người dùng có thể theo dõi các thông số như Accur. Posit., Accur. Height và Accur. Hz sau khi thực hiện tính toán.

Cần chú ý:

  • Accur. Posit.: Đánh giá độ chính xác vị trí trạm máy theo kết quả tính toán.
  • Accur. Height: Đánh giá độ chính xác thành phần độ cao.
  • Accur. Hz: Theo dõi độ chính xác liên quan đến định hướng góc ngang.
  • Residuals: Kiểm tra độ lệch của từng trị đo so với kết quả tính toán nếu phần mềm có cung cấp.

Người đo cần đối chiếu các thông số này với giới hạn độ chính xác đã thiết lập trong máy hoặc yêu cầu kỹ thuật của công việc. Không nên tự đặt một mức sai số chung rồi áp dụng cho mọi công trình.

4.2. Kiểm tra độ phù hợp của từng điểm khống chế

Nếu máy hiển thị số dư hoặc độ lệch riêng cho từng điểm, cần xem xét điểm nào có sai lệch bất thường so với các điểm còn lại.

Khi phát hiện điểm có sai lệch lớn, cần kiểm tra:

  • Tọa độ điểm khống chế đã nhập có chính xác hay không.
  • Có ngắm nhầm điểm hoặc nhầm tên điểm hay không.
  • Sào gương có được dựng thẳng và đặt đúng tâm mốc không.
  • Chiều cao gương và các thông số đo đã nhập đúng chưa.
  • Điểm khống chế có bị dịch chuyển hoặc hư hỏng ngoài thực địa không.

Không nên chỉ loại bỏ điểm có sai lệch lớn để làm đẹp kết quả. Cần xác định nguyên nhân và có căn cứ kỹ thuật trước khi quyết định sử dụng hay loại bỏ điểm đó.

4.3. Đo kiểm tra độc lập sau khi giao hội

Sau khi tính toán và thiết lập trạm máy, nên thực hiện đo kiểm tra đến một điểm khống chế khác chưa sử dụng trong phép tính giao hội, nếu điều kiện thực địa cho phép.

Có thể thực hiện theo trình tự:

  1. Chọn một điểm khống chế có tọa độ đã biết và thuận lợi cho việc ngắm gương.
  2. Đặt gương đúng tâm mốc, kiểm tra độ thẳng đứng và chiều cao gương.
  3. Sử dụng trạm máy vừa giao hội để đo đến điểm kiểm tra.
  4. So sánh tọa độ hoặc các giá trị đo được với dữ liệu đã biết.
  5. Đánh giá chênh lệch theo yêu cầu kỹ thuật của công việc.

Đo kiểm tra độc lập giúp phát hiện trường hợp kết quả giao hội có vẻ phù hợp theo các điểm đã sử dụng nhưng vẫn tồn tại sai lệch do dữ liệu đầu vào hoặc bố trí hình học.

5. Cách xử lý khi sai số giao hội vượt giới hạn

Khi máy hiển thị sai số vượt giới hạn đã thiết lập hoặc kết quả kiểm tra không đạt yêu cầu, người đo không nên vội chấp nhận tọa độ trạm máy. Cần kiểm tra lại nguyên nhân theo trình tự.

5.1. Kiểm tra dữ liệu tọa độ và thông số nhập vào

Trước tiên, cần rà soát dữ liệu điểm khống chế và các thông số đã khai báo.

  • Đối chiếu tọa độ từng điểm với hồ sơ hoặc dữ liệu gốc.
  • Kiểm tra tên điểm, tránh chọn nhầm điểm có tên gần giống nhau.
  • Kiểm tra hệ tọa độ đang sử dụng.
  • Xác nhận chiều cao máy và chiều cao gương.
  • Kiểm tra đơn vị đo và các thiết lập liên quan.

5.2. Đo lại các điểm khống chế

Nếu dữ liệu đầu vào chính xác, cần kiểm tra lại quá trình đo ngoài thực địa.

  • Dựng lại sào gương đúng tâm mốc và cân bằng bọt thủy.
  • Ngắm chính xác tâm gương.
  • Đo lại những điểm có trị đo bất thường.
  • Kiểm tra tình trạng mốc khống chế và điều kiện quan sát.
  • Bổ sung điểm khống chế phù hợp nếu phương án đo cho phép.

5.3. Xem xét lại vị trí đặt máy và hình học giao hội

Nếu các điểm khống chế không được bố trí hợp lý, có thể cần lựa chọn vị trí đặt máy khác để cải thiện điều kiện quan sát.

Ưu tiên vị trí có thể quan sát đến các điểm khống chế phân bố phù hợp, tránh trường hợp các hướng ngắm quá gần nhau hoặc bố trí điểm thiếu cân đối. Sau đó thực hiện lại phép giao hội và kiểm tra kết quả.

5.4. Kiểm tra tình trạng kỹ thuật của máy

Nếu đã kiểm tra dữ liệu và thao tác nhưng kết quả vẫn không ổn định, cần xem xét tình trạng thiết bị.

Máy cần được kiểm tra, hiệu chuẩn hoặc kiểm định theo yêu cầu áp dụng. Các sai số liên quan đến trục ngắm, trục đứng, bộ phận đo góc và đo khoảng cách đều có thể ảnh hưởng đến kết quả giao hội.

6. Những lưu ý để hạn chế sai số khi giao hội máy toàn đạc

Để kết quả giao hội ổn định và đáp ứng yêu cầu công việc, người đo cần chú ý một số vấn đề trong quá trình chuẩn bị và thực hiện.

  • Sử dụng điểm khống chế đáng tin cậy: Kiểm tra nguồn dữ liệu, tọa độ và tình trạng thực tế của mốc trước khi đo.
  • Bố trí điểm hợp lý: Lựa chọn các điểm có vị trí và hướng ngắm phù hợp, tránh bố trí hình học bất lợi.
  • Kiểm tra máy trước khi đo: Đảm bảo máy được cân bằng, thiết lập đúng thông số và đáp ứng yêu cầu kỹ thuật.
  • Thao tác với gương chính xác: Dựng sào gương thẳng đứng, đặt đúng tâm mốc và nhập đúng chiều cao gương.
  • Đo kiểm tra sau giao hội: Không chỉ dựa vào thông báo tính toán của máy mà cần kiểm tra kết quả bằng điểm độc lập khi có điều kiện.
  • Lưu trữ dữ liệu đầy đủ: Ghi nhận điểm khống chế sử dụng, trị đo, thông số sai số và kết quả tính toán để thuận tiện kiểm tra, đối chiếu.

7. iGeo Store cung cấp máy toàn đạc điện tử phục vụ công tác đo đạc

Việc lựa chọn máy toàn đạc phù hợp giúp nâng cao hiệu quả đo đạc và hỗ trợ người dùng kiểm soát chất lượng dữ liệu ngoài thực địa. iGeo Store cung cấp các dòng máy toàn đạc điện tử từ những thương hiệu như Sokkia, Leica và các thiết bị đo đạc chuyên dụng khác, đáp ứng nhiều yêu cầu khảo sát, xây dựng và đo đạc địa chính.

Khách hàng có thể tham khảo danh mục máy toàn đạc điện tử tại iGeo Store để lựa chọn thiết bị phù hợp với công việc. Đội ngũ kỹ thuật hỗ trợ tư vấn tính năng, hướng dẫn sử dụng và giải đáp các vấn đề liên quan đến quá trình đo đạc.


Tác giả: Tuấn Phát Trịnh

Trịnh Tuấn Phát - Nhân viên kỹ thuật Việt Thanh Với hơn 15 năm kinh nghiệm. Chuyên bay chụp, đo đạc, sửa chữa và kiểm nghiệm máy GNSS RTK, máy toàn đạc điện tử, máy định vị GPS cầm tay Garmin.... Với kinh nghiệm có được, tôi mong muốn hỗ trợ kỹ thuật, tư vấn cho mọi người kiến thức về trắc địa, máy móc,...


Bài viết liên quan

Trường có dấu (*) là bắt buộc.